İş Yerinde El Egzaması ve Temas Dermatiti: Nedenler ve Korunma Yolları

26 Ekim 2026 · 4 dk okuma

Eller çalışma hayatında en çok maruz kalan bölgelerdendir; su, deterjan, çözücü ve çeşitli kimyasallarla sık temas ciltte iltihaba yol açabilir. Bu duruma temas dermatiti, ellerde görüldüğünde ise sıklıkla el egzaması denir. NIOSH, temas dermatitinin iş yerinde en sık bildirilen cilt hastalığı biçimi olduğunu belirtir. Bu yazıda NIOSH, Avrupa İş Sağlığı ve Güvenliği Ajansı (EU-OSHA), Birleşik Krallık Sağlık ve Güvenlik Kurumu (HSE), NHS ve Cochrane kaynaklarına dayanarak nedenleri ve korunma yaklaşımlarını genel bilgi olarak ele alıyoruz.

Temas dermatiti türleri

NHS ve NIOSH iki ana türü ayırır:

• İrritan (tahriş edici) temas dermatiti: Bir madde cildin dış tabakasına doğrudan zarar verir. NHS bunun en sık tür olduğunu söyler; sabun, deterjan, çözücüler ve suyla düzenli temas başlıca nedenlerdendir. NIOSH asit ve baz gibi güçlü tahriş edicilerin kısa temasının yanı sıra su ya da deterjan gibi hafif tahriş edicilerin zamanla etkisini de anar.
• Alerjik temas dermatiti: Bağışıklık sisteminin bir maddeye tepkisidir. NIOSH, çalışanın önce duyarlı hale gelmesi gerektiğini, sonraki temasların temas alanının ötesine yayılabilen iltihabı tetikleyebileceğini bildirir. Metaller, reçineler, pestisitler ve gübreler yaygın kaynaklar arasındadır; NHS kozmetikler, nikel ve çiğ meyve-sebze ile temasa da değinir.

NIOSH, iki türün belirtilerinin benzer olduğunu ve ayırt etmek için sıklıkla yama testi gerektiğini belirtir. Aynı kaynak, araştırmalara göre temas dermatitinin ABD'deki meslekle ilişkili cilt hastalığı olgularının yüzde 90-95'ini oluşturduğunu bildirir. EU-OSHA ise iş kaynaklı cilt hastalıklarının Avrupa'da en sık kayıtlı üç meslek hastalığı arasında yer aldığını ve irritan temas dermatitinin olguların yaklaşık yüzde 50-80'ini kapsadığını belirtir. Bu oranlar ilgili bölgelere aittir ve Türkiye için doğrudan geçerli sayılmamalıdır.

Belirtiler

NHS, belirtileri kaşıntılı, su toplamış, kuru ve çatlamış cilt olarak sıralar. Renk değişimi cilt tonuna göre değişir. Belirtiler genellikle temastan saatler ya da günler sonra ortaya çıkar ve en çok el ile yüzde görülür. Ayrıca NIOSH, belirtilerin şiddetinin maddenin cinsine, derişimine, temas sıklığına, sıcaklık ve nem gibi ortam koşullarına ve cildin durumuna bağlı olduğunu söyler.

Islak çalışma neden önemli?

EU-OSHA'nın OSHwiki sayfasına göre ıslak çalışma, irritan temas dermatitinin ana nedenidir. Ellerin su ya da sulu çözeltilerle tekrar tekrar ıslanmasını, ayrıca koruyucu eldivenin uzun süre giyilmesiyle ellerin terlemesini kapsar. Aynı kaynak, ıslak çalışmanın cilt bariyerini zayıflattığını ve bunun alerjik duyarlılaşmayı kolaylaştırabileceğini bildirir. AAD de sık ya da uzun süreli suyla ve sıvılarla temasın (ıslak çalışma) cildi kuru, çatlamış ve kanamaya yatkın hale getirebileceğini belirtir.

Korunma: önce maruziyeti azaltmak

EU-OSHA, korunma önlemlerinin kontrol hiyerarşisini izlediğini, ilk önceliğin zararlı ve tahriş edici maddelerle teması ve ıslak çalışmayı ortadan kaldırmak veya en aza indirmek olduğunu belirtir. Risk değerlendirmesi ve güvenlik bilgi formları bu amaçla kullanılır. Eldiven bu sıralamada genellikle sonraki bir önlemdir. İşverenin sorumluluklarını ve ülkemizdeki yasal çerçeveyi bu yazıda ele almıyoruz; Türkiye mevzuatı için resmî kaynaklara ve iş yeri hekiminize başvurulmalıdır.

Eldiven kullanımı

• HSE, eldivenin kaçınmaya göre daha az etkili bir önlem olduğunu ve teması önlemek yeterli olmadığında kullanılması gerektiğini belirtir.
• Eldiven maddeye göre seçilmelidir; HSE ıslak çalışma için EN374-2, kimyasallar için EN374-3 standardındaki eldivenleri anar ve üretici bilgilerinin (geçirgenlik, bozunma süresi) kontrol edilmesini önerir.
• HSE, mümkünse lateks içermeyen eldiven seçilmesini; lateks gerekiyorsa düşük proteinli ve pudrasız eldiven kullanılmasını önerir.
• Doğru beden önemlidir: HSE sıkı eldivenin yorgunluk ve kavrama sorununa, bol eldivenin kıvrımlara yol açtığını belirtir.
• Terleme yönetimi: HSE, çalışanlara eldiven molası verilmesini ve eldiven altında pamuklu astarların terlemeyi emebileceğini bildirir. EU-OSHA da eldivenin kesintisiz giyilme süresinin en aza indirilmesini önerir. NHS de benzer şekilde eldivenin düzenli olarak çıkarılmasını söyler.

El yıkama, kurulama ve nemlendirme

NHS, tahriş edici maddeyle temastan sonra etkilenen cildin mümkün olan en kısa sürede ılık suyla ve nemlendiriciyle durulanmasını önerir. NHS ayrıca, sabunlar cildi kurutabileceğinden sabun yerine geçen nemlendirici ürünlerin kullanılabileceğini belirtir. AAD, sık el yıkamadan kaynaklanan tahrişi azaltmak için yıkamadan sonra kokusuz bir el kremi sürülmesini; nemlendiricili el dezenfektanı kullanılmasını önerir. EU-OSHA, işyerlerinin uygun cilt temizleyicileri ve cilt nemlendirme ürünleri sağlaması gerektiğini bildirir.

Kanıt düzeyi hakkında

Cochrane incelemesi (2018 arama tarihli) ıslak işlerde çalışan, ellerinde dermatit olmayan kişilerde 9 çalışmayı değerlendirmiştir. Yazarlar nemlendiricilerin tek başına veya bariyer kremleriyle birlikte yararlı olabileceğini ancak kanıtın zayıf ve belirsiz olduğunu, eğitimin yararının ise net olmadığını bildirir. İncelemeye uygun, eldivenlere ilişkin çalışma bulunamamıştır. Yani bu öneriler yaygın uygulamadır; kesin ve güçlü kanıta dayandıkları söylenemez.

İş yeri hekiminin rolü

EU-OSHA, çalışanların düzenli sağlık gözetiminin önlemlerin eksiklerini ve daha fazla korunmaya ihtiyaç duyan çalışanları belirlemeye yardımcı olduğunu, bazı durumlarda maruziyet ortadan kaldırılamıyorsa meslek değişikliğinin gerekebileceğini bildirir. Cilt belirtilerinizi iş yeri hekiminize erken bildirmek, işle ilişkili olabilecek etkenlerin değerlendirilmesini sağlar.

Ne zaman hekime başvurmalı?

• NHS, belirtiler süreğen, tekrarlayan veya ağırsa aile hekimine başvurulmasını önerir.
• Tetikleyici belirlenemiyorsa ya da belirtiler tedaviye yanıt vermiyorsa dermatoloji uzmanına yönlendirme gündeme gelebilir (NHS).
• AAD, tekrarlayıp gelen döküntüde erken değerlendirmeyi önerir; sorun uzadıkça nedenin bulunmasından sonra bile geçmesinin uzayabileceğini belirtir.
• Cilt su toplamış, sızıntılı, ağrılı, şiş ya da sıcaksa veya ateş eşlik ediyorsa enfeksiyon olabileceğinden gecikmeden başvurulmalıdır.

NHS, deri belirtilerinin rahatlatılmasında emolyentlerden ve ağır durumlarda topikal kortikosteroidlerden söz eder; bu ilaçların seçimi ve kullanımı hekime aittir. Kendi kendinize steroidli ürün kullanmayın.

Sonuç

İş yerinde el egzaması çoğu zaman önlenebilir etkenlere bağlıdır: ıslak çalışma, tahriş edici maddeler ve uygunsuz koruma. Önce maruziyeti azaltmak, gerektiğinde uygun eldiven kullanmak, eldiveni uzun süre kesintisiz giymemek ve eli nemlendirmek temel yaklaşımlardır. Belirtiler sürerse iş yeri hekimi ya da aile hekimi ile görüşmek gerekir.

Kaynakça

1. NIOSH (ABD, CDC): Skin exposures and effects (occupational skin disease). https://www.cdc.gov/niosh/skin-exposure/about/index.html (Erişim: 26 Ekim 2026)
2. EU-OSHA (Avrupa İş Sağlığı ve Güvenliği Ajansı): Work-related skin diseases (OSHwiki). https://oshwiki.osha.europa.eu/en/themes/work-related-skin-diseases (Erişim: 26 Ekim 2026)
3. HSE (Birleşik Krallık): Choosing the right gloves to protect skin: a guide for employers. https://www.hse.gov.uk/skin/employ/gloves.htm (Erişim: 26 Ekim 2026)
4. NHS (Birleşik Krallık): Contact dermatitis. https://www.nhs.uk/conditions/contact-dermatitis/ (Erişim: 26 Ekim 2026)
5. Cochrane (PMC): Interventions for preventing occupational irritant hand dermatitis. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6494486/ (Erişim: 26 Ekim 2026)
6. American Academy of Dermatology (AAD): Contact dermatitis. https://www.aad.org/public/diseases/eczema/types/contact-dermatitis (Erişim: 26 Ekim 2026)